Ад рэдакцыі: гэта гісторыя нашага чытача. Рэдакцыя праверыла выкладзеныя факты і вывучыла прадстаўленыя дакументы, якія пацвярджаюць гэтую гісторыю. Калі юрысты гатовы дапамагчы нашаму чытачу — звяртайцеся да нас за кантактам @trojmiasto_on
Вадзім (імя зменена) з сям’ёй выехаў з Беларусі ў 2022 годзе. «Яшчэ ў 2020-м, пасля выбараў і масавых пратэстаў, стала ясна, што я не гатовы далей жыць пры Лукашэнку. Але тады вырашыў затрымацца і паглядзець, як будзе развівацца сітуацыя. Пасля пачатку поўнамаштабнай вайны Расіі супраць Украіны я ўжо не мог заставацца ўбаку і глядзець на тое, што адбываецца. Я падтрымліваю Украіну і не хацеў працягваць жыць у краіне, улады якой падтрымліваюць расійскую агрэсію. Таму ў 2022 годзе мы выехалі, як і вельмі многія беларусы ў тыя гады», — успамінае ён.
Па яго словах, пасля пераезду ён у першую чаргу стараўся легалізавацца, наладзіць працу і жыццё. У лістападзе 2025 года сям’я аплаціла яго навучанне на інжынера па аўтаматызацыі тэставання. З таго часу ў яго ўсталяваны графік: раніцай вучоба, увечары праца кур’ерам.
Кур’ерскую працу ён сумяшчаў з двума партнёрамі. Першы — агенцтва, якое афіцыйна афармляе кур’ераў для Pyszne.pl: чёткі дагавор, празрыстая пакашавая стаўка, усе ўзносы плацяцца так, як належыць. «Да гэтай часткі ў мяне няма ніякіх прэтэнзій, я спецыяльна трымаю яе ў ггістории як прыклад таго, як усё павінна выглядаць», — падкрэслівае ён.
Другі партнёр — кампанія Eternis — арганізавана інакш. Гэта не дробны пасрэднік: па ўласных дадзеных кампаніі, праз яе разлічваюцца больш за 18 тысяч кур’ераў і вадзіцеляў па ўсёй Польшчы. Яна супрацоўнічае з Uber, Uber Eats, Bolt, Glovo, Pyszne і Wolt, галоўны офіс знаходзіцца ў Варшаве, прадстаўніцтвы ёсць у цэлым шэрагу гарадоў краіны. «Менавіта тут, як высветлілася, ўсё было арганізавана інакш. І гэта не мая віна, не частка якой-небудзь шэрай схемы, у якой я ўдзельнічаў, гэта тое, што рабілі са мной без майго ведама», — кажа Вадзім.
Як ён даведаўся, што нешта не так
Усё пачалося з чарговага заяўлення на «800+» — дапамогу на дзяцей, якую ў Польшчы атрымліваюць многія сем’і, уключаючы замежнікаў, калі яны афіцыйна працуюць. Яму адмовілі: узносы, якія Eternis плаціў за яго ў ZUS (польскі аналаг сацстраха), аказаліся занадта маленькімі, хаця па факце ён працаваў амаль кожны будні дзень, у сярэднім з 18:00 да 22:00–23:00, часам браў і выходныя.
«Пачаў разбірацца і ўбачыў тое, чаго раней не заўважаў», — расказвае ён. У разліковым лісце за адзін месяц з выплачанай яму сумы толькі каля 200 злотых былі аформлены як «зарплата па дамове», то ёсць тое, з чаго плацяцца ўзносы. Астатняе, а гэта больш чым у 14 разоў больш (копія расшыфроўкі Eternis за март ёсць у распараджэнні рэдакцыі), было аформлена як «вяртанне расходаў на выкарыстанне аўтамабіля».
«Я працую на ўласным аўтамабілі, але па ўмовах дамовы Eternis мне не належыць ніякай кампенсацыі ні за паліва, ні за знос аўтамабіля, усе гэтыя выдаткі я і так цалкам нясу сам, з сваёй жа зарплаты. Так што рэальных выдаткаў, якія кампанія абавязалася б мне кампенсаваць, у дамове проста няма, «кампенсацыя выдаткаў» тут няма з чым супаставіць. Гэта проста іншая назва для той жа зарплаты, каб дзяржава атрымлівала ўнёскі з капеек, а не з рэальнага заробку», — тлумачыць Вадзім. Копію дамовы ён таксама перадаў рэдакцыі.
Па яго словах, калі б не адмовілі ў дапамозе, ён бы зусім не даведаўся, што Eternis з самага пачатку дзеяння дамовы, з лета 2025 года, не плаціў за яго ўзносы так, як належыць. «Прышлося з нуля разабрацца, што такое асабісты кабінет ZUS, дзе там глядзець уплачаныя ўзносы, як чытаць разліковы ліст ад Eternis, што наогул кажа закон. Раней я ў гэтым зусім не разбіраўся і заплаціў менавіта за гэта незнанне», — кажа ён.
«Можна, канечне, сказаць: сам вінаваты, трэба было ўважліва чытаць, што падпісваеш. Але калі я, яшчэ падпісваючы дамову, спытаў прадстаўніка кампаніі, ці не стане праблемай фармальная запіс «9 гадзін у месяц», мне адказалі: не перажывай, так трэба, будзеш лічыцца так, быццам адпрацаваў поўны месяц, хочаш працаваць, падпісвай», — успамінае Вадзім.
Па яго словах, давер падмацоўваў і маштаб кампаніі: «Што мне, замежніку, заставалася думаць? Гэта адзін з найбольшых аператараў у гэтай сферы ў Польшчы, з ім працуюць тысячы людзей, здавалася, само сабой зразумела, што калі такая вялікая кампанія так робіць, значыць, так і трэба. Была, прызнаю, наіўная думка: «Еўропа ж, тут так не абманваюць», а аказалася, што як усюды».
«Да гэтага часу не ўкладаецца ў галаве, як такая схема магла так доўга заставацца незамечанай», — кажа ён. У яго ёсць падазрэнне, што без якіх-небудзь сувязей або, як кажуць, «крышы» так доўга ўхіляцца ад увагі было б складана, але, падкрэслівае суразмоўца, гэта яго асабістае меркаванне, якое ён не можа нічым пацвердзіць.
Што ён зрабіў
Вадзім не стаў проста разводзіць рукамі. Спачатку ён звярнуўся непасрэдна ў Eternis з просьбай карэктаваць справаздачнасць. Кампанія некалькі разоў адмовіла. Тады ён напісаў афіцыйны ліст са спасылкай на артыкул 742 польскага Грамадзянскага кодэкса, які вызначае, што «вяртанне выдаткаў» можа пакрываць толькі рэальна панесеныя выдаткі, а не служыць спосабам занізіць абкладаемую ўзносамі зарплату, і патрабваў выпраўлення дэкларацый ZUS на працягу тыдня. У супрацьлеглым выпадку ён пагразіў зваротам у працоўную інспекцыю і ZUS праз юрыста. Копію перапіскі ён перадаў рэдакцыі. Пасля гэтага ліста Eternis спыніў адказваць.
Тады ён падаў скаргу ў Państwową Inspekcję Pracy, накіраваў яе ў Гданьскае аддзяленне, але яе перанакіравалі ў Варшаву. Копію скаргі ён таксама прадставіў рэдакцыі. Паралельна ён падаў адвод (апеляцыю) у ZUS, дзе прама апісаў схему, прыклаў дакументы і папрасіў не спадзявацца толькі на даныя, якія кампанія сама падае, а правесці ўласную праверку. «Па законе ў ZUS ёсць на гэта прамое права», — адзначае ён. Копія адводу ў рэдакцыі таксама ёсць.
Што не так з самім адмовай
Адказ прыйшоў праз некаторы час, і не ад кампаніі, а ад ZUS. Адмова засталася ў сіле. «Але не проста засталася, такое адчуванне, што рашэнне склалі на хуткую руку, «на каленцы», — кажа Вадзім. — Ні яго доказаў, ні самой просьбы правесці праверку, ні таго факта, што ён паралельна падаў скаргу ў працоўную інспекцыю, пра ўсё гэта ў тэксце рашэння няма ні слова, нібыта гэтую частку звароту наогул не адкрывалі».
На недбаласць падрыхтоўкі рашэння ўказваюць і відавочныя памылкі: дзе-небудзь у тэксце да яго звяртаюцца «Pani», хоць ён «Pan», а дата пачатку супрацоўніцтва з Eternis указана як 2026 год, хоць на самай справе дамова была заключана годам раней, у 2025-м.
Не адзіны адмову
Пакуль ён разбіраўся з ZUS, у яго паралельна ішло яшчэ адно справа: заява на Карту Паляка (документ, які пацвярджае польскія карані). І там, і там прыйшоў адмову. «Супадзенне гэта ці не, не бяруся сцвярджаць. Але пасля гэтых двух адмоў у мяне стойкае адчуванне: куды ні пайдзі, замежніку ў Польшчы зараз няпроста атрымаць хоць якую-небудзь падтрымку ад дзяржавы», — кажа ён.
Што далей
Па ZUS Вадзім настроены ісці да канца: ён мае намер падаць скаргу ў адміністрацыйны суд. Кампанія, па яго словах, тым часам працягвае працаваць так жа, як раней.
Для яго важней не сама сума, а тое, каб разабрацца, чаму за перыяд працы ў Eternis узносы былі разлічаны менавіта такім чынам і чаму пасля яго зваротаў сітуацыя не атрымала паўнавартаснай праверкі.
«Можа здацца, што гэта гісторыя пра грошы, але ідзе гаворка пра невялікую суму. Асабіста для мяне ў першую чаргу гэта гісторыя пра тое, што адбываецца, калі сумленна ўказваеш дзяржаве на парушэнне закона, а яна, замест таго каб разабрацца, проста зачыняе справу, нават не адкрыўшы твае доказы. Я не чакаю, што нехта з палітыкаў раптам асабіста возьме маю справу пад кантроль, хоць бывае рознае. Хачу для сябе простай рэчы: каб да тых, хто сумленна ўказвае дзяржаве на парушэнні, яна адносілася так жа сур’ёзна, як патрабуе адносіцца да сябе», — кажа ён.
Ад публікацыі сваёй ггістории Вадзім чакае не столькі канкрэтнага выніку па сваім справе, колькі таго, што яна можа каму-небудзь спатрэбіцца. «Можа, адгукнуцца юрысты, якія разабраліся ў такіх справах, можа, людзі, якія сутыкнуліся з чымсьці падобным, але замаўчалі. А можа, нехта проста падкажа, што рабіць далей», — спадзяецца ён.
Калі вы працавалі праз гэтую кампанію і сутыкнуліся з падобнымі праблемамі або лічыце, што пацярпелі ад яе дзеянняў, падзяліцеся сваёй гісторыяй з рэдакцыяй.
